“Cửa hẹp” cho doanh nghiệp nhỏ và hợp tác xã trong “sân chơi” khu, cụm công nghiệp triệu đô
Ngọc Hiệu
Trong khi hàng chục nghìn hécta đất được quy hoạch cho các khu công nghiệp (KCN) với tổng mức đầu tư lên tới hàng nghìn tỷ đồng, câu chuyện về quỹ đất sản xuất cho các hợp tác xã (HTX) và doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN) trong nước lại đang trở nên nhức nhối hơn bao giờ hết. Giữa “sân chơi” của những dự án công nghệ cao và vốn đầu tư khổng lồ, khu vực kinh tế được ví như “xương sống” của nền kinh tế đang đứng trước nguy cơ bị bỏ lại phía sau.
Ông Lê Văn Tiên, Giám đốc HTX Dịch vụ thương mại và Sản xuất nông sản an toàn Đại Hoàng, trầm tư khi kể về hành trình tìm kiếm mặt bằng sản xuất. Với tổng vốn gần 1 tỷ đồng từ 11 thành viên, HTX của ông đã phải dồn phần lớn vào thuê đất, xây dựng nhà lưới, hệ thống tưới tiêu. Giờ đây, khi có nhu cầu mở rộng sản xuất, rào cản lớn nhất vẫn là quỹ đất và vốn .
Câu chuyện của ông Tiên không phải cá biệt. Theo thống kê, 97% số doanh nghiệp đang hoạt động tại Việt Nam là DNVVN, bao gồm cả các HTX nông nghiệp . Đây là khu vực tạo công ăn việc làm cho lượng lớn người lao động và đóng góp đáng kể vào ngân sách nhà nước. Thế nhưng, trong cuộc đua giành quỹ đất sản xuất, họ đang ngày càng yếu thế trước làn sóng đầu tư quy mô lớn.
“Sân chơi” tỷ đô và những mảnh ghép còn thiếu
Những con số biết nói: KCN số 06 tại Hưng Yên có diện tích 230 ha với tổng vốn đầu tư gần 2.800 tỷ đồng ; KCN La Sơn tại Huế rộng hơn 225 ha cần 1.700 tỷ đồng ; hay tham vọng của TP.HCM với 105 KCN, tổng diện tích lên tới 50.000 ha . Quy mô các KCN ngày càng lớn, kéo theo tổng mức đầu tư vào hạ tầng tăng vọt.
Điều này vô hình trung tạo ra rào cản gia nhập không thể vượt qua với phần lớn DNVVN và HTX. Mức giá thuê đất công nghiệp tại các KCN hiện nay dao động từ 137-174 USD/m2/chu kỳ thuê, chưa kể các chi phí vận hành, xử lý môi trường, phí dịch vụ . Trong khi đó, một HTX nông nghiệp điển hình chỉ có vốn vài tỷ đồng, thậm chí HTX siêu nhỏ chỉ vài trăm triệu . Khoảng cách về năng lực tài chính là quá lớn.
Không chỉ vậy, định hướng phát triển KCN thế hệ mới càng khiến DNVVN khó tiếp cận. Các địa phương đang ưu tiên thu hút đầu tư có chọn lọc, tập trung vào công nghiệp sạch, công nghệ cao, ít sử dụng lao động giản đơn . KCN số 06 tại Hưng Yên dành tối thiểu 30% diện tích để thu hút các dự án công nghệ cao, nghiên cứu – phát triển . Điều này hoàn toàn phù hợp với chiến lược thu hút FDI, nhưng lại đặt DNVVN trong nước – vốn hoạt động trong lĩnh vực chế biến, sản xuất truyền thống – vào thế khó.
Bài toán vốn và pháp lý chồng chất khó khăn
- Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, chỉ ra rằng nông dân và HTX gặp khó khăn trong tiếp cận tín dụng do thiếu tài sản thế chấp . Đây là nghịch lý: để có đất sản xuất, cần có vốn; nhưng để vay vốn, lại cần có tài sản thế chấp – thường là đất đai. Vòng luẩn quẩn này khiến nhiều HTX dù có nhu cầu mở rộng sản xuất vẫn không thể tiếp cận được mặt bằng.
Câu chuyện của Lagom Việt Nam, một doanh nghiệp tái chế bao bì, càng cho thấy bức tranh ảm đạm. Sau 3 năm theo đuổi nguồn vốn xanh từ BIDV, họ phải từ bỏ vì các gói vốn này tập trung cho dự án lớn như điện mặt trời, công trình xanh, chứ không có cho doanh nghiệp nhỏ .
Về mặt pháp lý, mặc dù Luật Đất đai 2013 đã có những đổi mới tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận đất đai, thực tế triển khai vẫn còn nhiều bất cập. Cơ chế tiếp cận đất đai giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp nước ngoài chưa hoàn toàn bình đẳng . Đặc biệt với HTX, quy định về nhận chuyển nhượng đất nông nghiệp còn nhiều rào cản. Tổ chức kinh tế (HTX, Liên hiệp HTX) không được nhận chuyển nhượng đất nông nghiệp trừ trường hợp có phương án sử dụng đất được UBND cấp tỉnh chấp thuận – một thủ tục rất khó khăn với HTX .
Số liệu từ tỉnh Ninh Bình cho thấy, giai đoạn 2013-2020, chỉ có khoảng 41% số HTX được giao đất, cho thuê đất làm trụ sở, nhà xưởng . Điều này lý giải vì sao không ít HTX hoạt động trì trệ, kém hiệu quả.
Chính sách hỗ trợ: Còn đó những khoảng trống
Trước thực trạng này, Quốc hội và Chính phủ đã có những động thái tích cực. Nghị quyết 198/2025/QH15 và Nghị định 20/2026/NĐ-CP quy định DNVVN được hỗ trợ giảm tối thiểu 30% tiền thuê lại đất trong 5 năm đầu tại KCN, cụm công nghiệp . Đây là tín hiệu đáng mừng, nhưng liệu có đủ để tạo nên khác biệt?
- Phạm Nguyễn Anh Huy (ĐH RMIT) nhận định, nếu các tổ chức tín dụng vẫn dùng tiêu chí đánh giá doanh nghiệp như hiện tại, gần như chỉ có doanh nghiệp lớn mới tiếp cận được nguồn vốn ưu đãi . Các HTX, DNVVN đóng vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng của doanh nghiệp lớn, nhưng nếu họ không đáp ứng được tiêu chí xanh, sẽ rất khó để phát triển nền kinh tế xanh bền vững.
Bên cạnh đó, chưa có chính sách hỗ trợ kinh phí đo đạc và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho HTX nông nghiệp, cũng như chính sách miễn, giảm hoặc hỗ trợ kinh phí chuyển mục đích sử dụng đất . Chính sách ưu đãi về đất đai mới chỉ tập trung cho HTX lĩnh vực nông nghiệp, các lĩnh vực khác chưa được quan tâm đúng mức .
Cần chiến lược phát triển công nghiệp đa tầng
Phát triển KCN, CCN là xu thế tất yếu để thu hút FDI, thúc đẩy tăng trưởng. Nhưng một chiến lược công nghiệp bền vững không thể chỉ nhắm đến những “đại bàng” công nghệ cao, mà cần dung hòa lợi ích của cả hệ sinh thái doanh nghiệp.
Các chuyên gia kiến nghị, cần quy hoạch một phần quỹ đất trong các KCN, CCN dành riêng cho DNVVN và HTX, với diện tích linh hoạt, giá thuê hợp lý, thủ tục đơn giản hóa. Đồng thời, phát triển mô hình cụm công nghiệp làng nghề, cụm công nghiệp chế biến nông sản quy mô vừa và nhỏ, phù hợp với năng lực tài chính và nhu cầu thực tế của khu vực kinh tế này.
Về phía các tổ chức tín dụng, cần đổi mới phương thức cho vay dựa trên đánh giá dự án và dòng tiền, thay vì chỉ dựa vào tài sản thế chấp . Các gói tín dụng xanh cần được thiết kế phù hợp, không chỉ tập trung vào doanh nghiệp lớn mà còn hướng đến DNVVN trong chuỗi cung ứng.
Về pháp lý, cần sớm hoàn thiện khung pháp luật về đất đai theo hướng bình đẳng hơn, có cơ chế đặc thù cho HTX trong việc tích tụ ruộng đất, nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất nông nghiệp để sản xuất quy mô lớn .
Trong cuộc đua thu hút đầu tư, sẽ là thiếu sót lớn nếu chúng ta chỉ chạy theo những dự án tỷ đô mà lãng quên “xương sống” của nền kinh tế. Một chiến lược phát triển công nghiệp toàn diện cần đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau – kể cả những HTX nông nghiệp với số vốn khiêm tốn nhưng khát khao làm giàu trên chính mảnh đất quê hương.